Page content

article content

Rouw geeft stress: zo neem je jouw verlies

Rouw hoort bij verlies en geeft stress. Het is een noodzakelijk onderdeel van het leven. Toch blijft het een zwaar onderwerp waar je misschien liever niet te lang bij stilstaat. Rouw is een intens en grillig proces dat veel van je vraagt. Het heeft een effect op jouw functioneren in de maatschappij en in het leven dat maar doordendert, terwijl het voor jou op die ene noodlottige dag is stil blijven staan.

Rouwen is ongelooflijk belangrijk. De enige weg uit de pijn van het rouwproces is er dwars doorheen: daar is moed voor nodig. In deze blog ga ik het hebben over het onderwerp dat onverbiddelijk bij het leven hoort: over rouwen om verlies, de verschillende fases van het rouwproces en waarom het zo belangrijk is om die allemaal op jouw eigen tempo te doorleven. Er is geen stressvrije manier om verlies te doorleven. Wanneer je echter goed door het proces gaat, dan zal het op termijn jouw basisspanning verlagen.

 

Wat is rouw?

Ieder jaar krijgen tussen de 500.000 en 600.000 mensen te maken met het overlijden van een belangrijke naaste. Bij één op de vijf achterblijvers leidt dat verlies tot emotionele problemen en stress.[1] Rouw wordt omschreven als ‘de emotionele reactie die volgt op een verlies.’ Daarbij wordt in de meeste gevallen gerefereerd aan het verlies van een naaste. Maar rouwen hoeft niet altijd gerelateerd te zijn aan het verlies van een persoon. Rouwen kun je ook om het verlies van een situatie. Je kunt rouwen na een scheiding of wanneer je zelf door een ongeluk of ziekte (een deel van) je gezondheid bent verloren.

 

Voelen en doorleven

Het klinkt misschien merkwaardig, maar goed kunnen rouwen en in staat zijn om pijn en verdriet te verdragen nadat iemand – van wie je veel hebt gehouden – overleden is, is ontzettend belangrijk voor je emotionele gezondheid. Iedereen rouwt op zijn eigen manier. Jouw rouwproces is het mijne niet en andersom. Misschien rouw jij in stilte en sluit je je in je slaapkamer op om oude fotoboeken door te spitten in een verwoede poging de geschiedenis tot leven te wekken. Misschien ben jij iemand die zich omringd met mensen, iemand die moet blijven praten en contact moet blijven maken om het verlies stap voor stap een plek te geven.

 

De rouw te slim af

Hoe je het doet is aan jou, als je het maar doet. Zoals ik eerder al zei, rouwen is belangrijk. Je kunt er niet omheen en als je dat probeert, bijvoorbeeld door allerlei vormen van pijnbestrijding aan te grijpen, dan zal het rouwproces on hold komen te staan. Dat wil zeggen; wanneer je onder het natuurlijke proces van rouw uit probeert te komen, zal het proces van verwerking tot stilstand komen. Je kunt de rouw niet te slim af zijn door heel veel te drinken, extreem hard te werken of doorlopend televisie te kijken.

Je kunt de pijn van rouw ook niet ontduiken door op vakantie te gaan naar een tropisch land of door naar een ander land te verhuizen. Rouw is een emotioneel proces waarbij voelen, doorleven en ervaren centraal staan. Als je rouw niet doorleeft, bestaat het risico op stress, emotioneel disfunctioneren en zelfs op depressie. Er is geen snelle weg uit rouw. Het is er vanaf het moment dat je iemand verliest. Het is de roze olifant in de kamer waar je niet omheen kunt. Kortom: rouwen om verlies is noodzakelijk voor je mentale gezondheid.

 

Rouw is geen ziekte

Rouw is geen ziekte. Je kunt er geen ziekteverlof voor aanvragen. Eigenlijk zou er voor rouw meer tijd genomen moeten worden, maar zo is onze maatschappij niet ingericht. Je krijgt na het overlijden van een geliefde een paar dagen vrij om de begrafenis te regelen, misschien plak jij daar nog een aantal vakantiedagen achteraan, maar daarna start het gewone leven weer. Als je het overlijden van een dierbare zelf hebt meegemaakt, dan weet je als geen ander hoe allesomvattend rouw kan zijn en hoe het je op een hele andere manier naar de wereld doet kijken.

Ineens komt zoiets banaals als boodschappen doen of een afspraak maken bij de kapper je absurd voor. ‘Waar zijn we mee bezig?’ vraag je jezelf af. Overweldigd worden door de banaliteit van het bestaan is een typische ervaring van de rouwende achterblijver. Het is ook een manier om dichter bij de verloren dierbare te blijven. Doorgaan met leven, zo geven veel mensen die rouwen te kennen, voelt als een vorm van verraad. De stap terug maken naar het ‘gewone leven’ is een proces. Daar is tijd voor nodig.

 

Rouwen in verschillende culturen

Rouwen is ook een cultureel verschijnsel. In verschillende landen en binnen verschillende religies gaan mensen anders met rouw om. Dat heeft er mee te maken dat er binnen bepaalde religies of stromingen anders tegen de dood wordt aangekeken. In Nederland rouwen we veelal volgens de christelijke traditie. Uiteraard kunnen we binnen de verschillende stromingen van het christendom weer andere accenten herkennen, maar afscheid wordt over het algemeen gezien als een tragedie.

Typerend voor onze christelijke manier van rouwen is het feit dat het leven centraal staat en de verbinding die we met de overledenen hadden. Dat de dood wordt gezien als een tragisch afscheid van het kostbare leven, zien we terug in de manier waarop we afscheid nemen. Bij een begrafenis of crematie zijn we stil. We huilen om het verlies. We dragen zwarte kleding. In onze cultuur zien we de dood veelal als een mysterie, iets waarvoor tot op zeker hoogte toch gevreesd moet worden.

 

Rouwen als viering

Kijken we bijvoorbeeld naar het boeddhistisch uitvaartritueel, dan zien we dat de dood veel meer wordt gezien als een transitie- of overgangsfase. Aanhangers van het boeddhisme geloven in wedergeboorte waardoor het afscheid ook meteen een viering is; niet slechts het einde van het leven, maar ook een nieuw begin. Ook het boeddhisme kent weer verschillende stromingen. Het boeddhisme als levensfilosofie laat zich kenmerken door een groot bewustzijn van de tijdelijkheid van de dingen en het feit dat alles van voorbijgaande aard is.[2]

Boeddhisten laten liever geen emoties van verdriet en angst zien wanneer iemand komt te overlijden. Dergelijke emoties zouden namelijk blijk geven van een verkeerd soort gehechtheid en in het boeddhisme is het nou juist de bedoeling om te omarmen dat alles voorbij gaat, ook het leven. Een uitvaart of crematie ziet er dan ook heel anders uit dan wat wij gewend zijn. Er wordt gezongen, gedanst en muziek gemaakt in een sfeer van opgewektheid. Niet het afscheid, maar de overgang naar een volgend leven wordt gevierd.

 

De vijf fases van rouw

In de literatuur worden vaak vijf fases van het rouwproces omschreven. Deze zijn gebaseerd op de theorie van Elisabeth Kübler-Ross.[3] De fases worden volgens haar doorlopen om na een afscheid weer tot rust te komen. Rouwen en het proces van rouwverwerking is te grillig om netjes in kaart te brengen, maar de omschreven fases zijn wel in ieder rouwproces te herkennen. Rouwen is geen lineair proces. In welke volgorde jij de fases doorleeft, is heel persoonlijk.

 

Ontkenning

Een van de belangrijkste reacties – en vaak ook de eerste reactie na het overlijden van een belangrijke dierbare – is ontkenning. Ontkenning is een natuurlijk beschermingsmechanisme dat je bewust of onbewust inzet om jezelf te beschermen tegen al te heftige emoties. Interessant om te weten is dat je lichaam op dezelfde wijze reageert bij een traumatische ervaring van fysieke aard. Iemand die bijvoorbeeld een ernstig ongeluk meemaakt, zal zich van het moment van de crash niets of weinig herinneren. Ons vernuftig neurologisch systeem zorgt ervoor dat we alleen ervaren wat we kunnen dragen.

Een vriendin van mij die haar broer verloor, vertelde me bijvoorbeeld hoe ze steeds opnieuw haar overleden broer zag fietsen. Op iedere hoek van de straat dacht ze hem te zien. Er waren momenten dat ze hem achterna ging, soms rennend achter een fietser aan om uiteindelijk steeds weer te beseffen dat ze zich vergist had. Dit is een typisch voorbeeld van onze behoefte om het voltrokken feit te ontkennen. We willen niet geloven dat het waar is. Deze fase van ontkenning is een van de belangrijkste voor de verwerking omdat de stille hoop die je put uit deze fase, je ironisch genoeg de moed geeft om door te gaan. Het zorgt ervoor dat het verlies gedoseerd tot je komt. Wanneer dat gebeurt, kan de volgende fase van verwerking zich aandienen:

 

Woede

Wanneer het besef eenmaal tot je doordringt dat je iemand hebt verloren van wie je heel veel hield, ontstaat er vaak een uit onmacht geboren woede. Waarom moest dat mijn geliefde overkomen? Wat is de zin hiervan? Je zoekt naar verklaringen en kunt niets anders dan de conclusie trekken dat jou en jouw dierbare groot onrecht is aangedaan. Er bestaat woede die we niet zelden projecteren op onze naasten. Je bent kwaad op het leven, op het lot, op iedereen.

Sommige nabestaanden gaan met deze fase van woede anders om. Ze verdringen de emotie. Woede wordt dan in stilte gedragen. Redenen om de woede niet te laten zien, lopen uiteen. Vaak zijn het gevoelens van schaamte of schuld die ten grondslag liggen aan de verdringing van emoties. Het verdringen van woede – of welke noodzakelijke emotie dan ook – geeft chronische stress en deze kan tot depressie leiden. Woede is daarom een verraderlijke fase in het rouwproces. Veel mensen die in deze fase van het rouwproces zitten, schieten van het hun gevoel, naar een fase van rationaliseren: daarmee gaan ze over op een andere fase van het rouwproces.

 

Onderhandelen

De fase van onderhandelen met het lot ontstaat vaak nadat je woedend bent geweest of wanneer je ervaart dat woede weinig uithaalt. Het is een vorm van ontkenning die je als onderhandelaar aanvankelijk met berusting zal verwarren. Je probeert het probleem als het ware rationeel op te lossen. Je zoekt naar alternatieven. Je wikt en weegt. ‘Misschien, als ik me heel goed gedraag, kan ik het tij nog keren,’ maak je jezelf wijs. In deze fase storten sommige achterblijvers zich in een nieuwe relatie die alles goed moet maken.

Je kunt ook in de ban raken van een bepaald geloof, een nieuw dieet of iets anders dat voorhanden is en dat ineens alle antwoorden in zich lijkt te dragen. Onderhandelen zou je de secundaire ontkenningsfase kunnen noemen, een verwoede tweede poging tot ontkenning van het lot, maar vaak ook de laatste. Wanneer je de laatste stuiptrekking van de ontkenning hebben doorgemaakt, kan het volle besef bij je binnendringen: jouw geliefde is er niet meer en komt ook niet meer terug. Hiermee ontstaat ruimte voor een volgende belangrijke fase in het rouwproces.

 

Verdriet

Wanneer je rouw niet doorleeft en er niet de tijd en ruimte voor neemt, loop je het risico in een depressie te geraken. Verdriet en depressie liggen dicht bij elkaar, maar wie ooit gerouwd heeft, kan wel het verschil voelen van het diepe verdriet dat je ervaart als je een dierbare verliest, en het doffe gevoel van een depressie dat zich juist laat kenmerken door een gebrek aan gevoel. Depressie is een vorm van disfunctionele rouw die ontstaat wanneer we niet voelen wat er gevoeld moet worden. Een depressie laat zich kenmerken door apathie en moedeloosheid. Je voelt je hopeloos, lusteloos en hebt de neiging je voor de wereld af te sluiten. Vooral dat laatste is gevaarlijk, want juist in periodes van rouw heb je andere mensen zo hard nodig.

 

Aanvaarding

Wanneer je weet dat je iemand gaat verliezen, bestaat er iets wat in de literatuur ook wel wordt omschreven als ‘anticiperende rouw’.[4] Dat wil zeggen dat je je emotioneel voorbereid op een verlies dat komen gaat. Je kunt het verdriet al voelen dat het afscheid met zich mee zal brengen. Anticiperende rouw is gunstig voor het rouwproces. Het zorgt voor een emotionele voorbereiding. Wanneer het verlies zich eenmaal aandient, zal er sneller berusting en acceptatie ontstaan. Op het moment dat je accepteert dat jouw geliefde er niet meer is, bereik je een staat van aanvaarding. Aanvaarding wordt door Ross omschreven als de laatste fase van het rouwproces. Hierin ben je in staat om door te gaan met je leven. Je kunt met liefde terugkijken op mooie herinneringen en het verdriet accepteren.

Als je het rouwproces in al zijn intensiteit wilt doorleven zonder kopje onder te gaan, dan is het belangrijk dat je mensen om je heen verzamelt die je bijstaan in deze belangrijke periode. Er komt dan een dag dat je weer kunt genieten van de kleine dingen.

Zoals je al hierboven hebt kunnen lezen, is het belangrijk om niet alleen te rouwen. Deel daarom jouw ervaring of vraag hieronder in het reactieveld. Of klik op één van de Social Media knoppen. Want rouwen moet je zelf doen, maar je hoeft het niet alleen te doen …

 

 

[1] Dat ik je mis, oplossingsgerichte therapie bij rouw, Marja Dobbelaar, 2013

[2] https://www.beforeyougo.be/nl/persoonlijke-uitvaart/culturen-religies/christelijke-traditie

[3] http://www.kublerrossvlaanderen.be/?item=1_de_vijf_fasen_van_rouw

[4] Oncologie, Handboek voor verpleegkundigen en andere hulpverleners, Bohn, Stafleu van Loghum, Houten, 2004

Comment Section

44 reacties op “Rouw geeft stress: zo neem je jouw verlies


Door Cees op 20 augustus 2018

Goede morgen Albert, ik ken door mijn leeftijd bijna alle vormen van rouw en verwerking ervan. Dingen loslaten is simpeler dan mensen moeten loslaten. Mijn ouders, mijn lieve zoon, mijn goede vrienden, gisteren mijn ex-echtgenote met wie het ook niet allemaal kommer en kwel was, mijn vitaliteit die aan het afnemen is en ga maar door. Ik verpakte alles in een gedicht waaraan ik nog steeds veel heb en waarmee ik anderen hoop te helpen. Het luidt: Dood is leven.
Dood is Leven

Wanneer iemand sterft
die dicht in mijn leven stond
voel ik de pijn
van het er niet meer tastbaar voor me zijn.
Ik ga verder en bemerk,
door wat iemand mij gaf bij leven
wordt ik nu gesterkt.
Ik ben me ervan bewust
dat het niet belangrijk is
of iemand positief of negatief
zo dicht in mijn leven stond.
Want het een is de achterkant van het ander.

Wat blijft is de toegevoegde waarde
van die ervaring in mijn verdere bestaan
en hoe fijn ik daarmee om kan gaan.
Ik leg die beleving niet neer bij iets of iemand buiten mijzelf.
Ik houd die helemaal bij mezelf.
Ik ben me bewust dat ik het ben die
van die ander die specifieke waarde kreeg
en dat ik die ander geen betere erkenning kan geven
dan het zó te zien en verder te beleven.

Die waarde werd onverbrekelijk deel van me.
Ik kan ‘m alleen kwijt door zelf te sterven
…..en dan nog is hij niet weg.
Want, ik heb mezelf bewust,
met al mijn toegevoegde waarde,
allang weer aan een ander doorgegeven.
En zo, hier en nu,
is dood voortgaand leven.

CeesHM de Bruin
1997


Door TINEKE op 20 augustus 2018

Goede morgen Cees, bedankt voor jouw gedicht, ook al is het al van een tijd geleden. De woorden van ‘gisteren’ gelden ook voor VANDAAG en ‘morgen’ heb ik ooit in een afscheids gedicht geschreven. Ik weet niet een meer wanneer en ook niet meer precies voor wie. Ik weet dat het op verschillende manieren is vermenigvuldigd en aan anderen is door gegeven. Op een dag kreeg ik het van een vreemde in handen met wie ik over dit proces in gesprek was geraakt. Zij haalde een bladzijde uit een kerkblaadje uit haar tas, met de woorden: als dank voor dit gesprek, dit zal jij wel mooi vinden. Er stond geen naam meer onder het gedicht, ik had het immers losgelaten. Ik heb eerlijk gezegd dat het mijn gedicht was en dat ik hoopte dat ze er misschien ook nog anderen blij mee kon maken. Ooit heb ik ook een gedicht geschreven: uit de zaadjes van het heden groeien de vruchten voor het heden. Ook dit gedicht is op een dag via de kerstpost bij mij terug gekomen. Ik denk dat het waar is wat wordt gezegd: doe niet niets, omdat je niet alles (meer )kan, i.v.m. De afnemende flexibiliteit als je een dagje ouder wordt (72) Het is goed om SAMEN over de dingen na te blijven denken, al is het ieder op een eigen manier. Bedankt voor jouw reactie.


Door Albert Sonnevelt Team op 22 augustus 2018

Dank voor jouw reactie op deze post Tineke. Hartelijke groeten Albert


Door TINEKE op 22 augustus 2018

Ps. Correctie: uit het zaad van het verleden groeien de vruchten voor het heden.


Door Jacqueline op 20 augustus 2018

Oh, dit is echt. Heel erg mooi.


Door Albert Sonnevelt Team op 22 augustus 2018

Beste Cees, dank voor het delen van dit mooie gedicht! Dank voor jouw waardevolle bijdrage. Hartelijke groeten, Albert


Door Ilse Fortuin op 20 augustus 2018

Hoi Albert,
Toen ik mijn vader verloor, was dat voor mij een schok. Ik kon en wilde het verdriet niet voelen. Toen ik ook nog een stuk van mijn gezondheid verloor was mijn reactie heel hard gaan sporten omdat tegen tegaan. Wat uiteindelijk lijde te een burn-out en een depressie. Nu ruim anderhalf jaar ben ik mijn moeder verloren. Ik heb altijd gedacht als dat gebeurt stort ik helemaal in. De band met mijn moeder was veel dieper dan met mijn vader. Echter mijn moeder werd dement. En ik moest langzaam afscheid nemen van mijn moeder, uiterlijk was het mijn moeder maar innerlijk niet. Twee nachten hebben we aan haar bed gezetten, waarna ze uiteindelijk is gestoven. Ik heb haar verzorgd. Zo was voor mij de cirkel rond. Zij heeft jaren voor mij gezorgd en het laatste jaar heb ik voor haar gezorgd. Natuurlijk mis ik hen, echter ik kan met liefde terug kijken op de herinneringen die ik aan hen heb.

groetjes Ilse


Door TINEKE op 20 augustus 2018

Goede morgen Ilse, dank je wel voor jouw reactie. De afgelopen dagen heb ik veel nagedacht over het afscheid van mijn dierbaren, vooral ook van mijn ouders. Bij hun afscheid van het leven was ik op een bijzondere manier betrokken. Als zij tegen de 90 jaar zijn kan je als dochter verwachten dat ook aan hun leven op een dag een einde gaat komen. Ik ben blij en dankbaar dat ik vooral de laatste jaren van hun leven iets voor hen heb kunnen betekenen wat de moeite waard is geweest. Ook al zijn zij niet meer tastbaar aanwezig en dacht ik even dat ik niet langer meer hun (oudste) dochter was, ik zal altijd hun dochter blijven. Die gedachte heeft mij na 10-12 jaar toch weer de rust gegeven, omdat ik inmiddels weet dat er nog heel veel stukjes van mezelf zijn waarmee ik hoop ik ook (nog) iets voor anderen kan betekenen.


Door Ilse Fortuin op 20 augustus 2018

Hoi Tineke,

Graag gedaan, natuurlijk blijf je altijd de oudste dochter. En fijn dat je het gevoel hebt dat je iets hebt kunnen betekenen voor hen. Ik denk dat je veel voor anderen kunt betekenen. Dat bewijst deze reactie al. Jij ook bedankt voor jouw reactie.


Door Albert Sonnevelt Team op 22 augustus 2018

Beste Ilse, dank voor het delen van jouw persoonlijke verhaal. Hartelijke groeten Albert


Door Martine op 20 augustus 2018

Is het dan normaal dat ik nu zelfs na al die tijd, mijn moeder overleed in 1997, nog steeds niet kan praten over haar zonder dat er tranen opkomen? Die fases heb ik doorlopen toevallig kreeg ik documentatie van de Jehovas die in die tijd aan de deur kwamen. Ik had er veel aan. Tien mij vader overleed was ik er meer op voorbereid omdat hij lang palliatief was. Voor hem heb ik palliatief verlof genomen. Ik voelde mij bij mijn moeder schuldig dat ik er niet méér was voor haar.


Door TINEKE op 20 augustus 2018

Lieve Martine, bedankt voor jouw reactie. Hierdoor werd ik opnieuw herinnerd aan het afscheid van mijn ouders. Mijn mamma bijna 90 jaar en mijn pappa 90 jaar. Voor hen samen heb ik een aantal jaren een paar dagen in de week kunnen en mogen zorgen, samen met mijn 8 broers en zusjes, zodat zij thuis in hun eigen omgeving konden sterven. Bij geen van beiden ben ik op dat moment bewust niet aanwezig geweest, omdat ik werkelijk het gevoel had dat ik alles had gedaan wat mogelijk was toen zij nog leefden en ik de rest, met een gerust hart aan de anderen over heb gelaten. Ik heb me nooit afgevraagd wat de anderen er van vonden en er heeft ook nooit iemand iets over gezegd. Toen mijn pappa na twee en half jaar overleed aan darmkanker, was er veel proffessionele hulp aanwezig, waardoor ik op een heel andere manier bij zijn stervens proces was betrokken. Ook ik heb mij later best wel eens afgevraagd of ik voor hem toen niet meer had kunnen doen, maar realiseer mij nu meer dan toen, dat je de ene situatie nooit met een andere kan vergelijken. Ik ben ook best nog wel eens verdrietig omdat ik van veel dierbaren door omstandigheden geen afscheid heb kunnen nemen, ook niet bij de begrafenis of uitvaart heb kunnen zijn, omdat ik dit toch ook wel heb ervaren als een belangrijk onderdeel van het rouwproces. Het definitive einde, het samen delen van de herinneringen enz. Ook als het soms best wel emotioneel is. Het is zoals het is, het gaat zoals het gaat en het leven is een continu leerproces en veranderings proces.
Ook als de dingen anders gaan dan je gadacht, of verwacht had, zullen we moeten leren om daar vrede mee te vinden en ons niet schuldig moeten voelen als wij doen we wel kunnen of gekund hebben.


Door Albert Sonnevelt Team op 22 augustus 2018

Beste Tineke, fijn dat je ook jouw reactie achterlaat op mijn blog. Je geeft waardevolle tips die zeker een bijdrage leveren. Dank daarvoor! Hartelijke groet Albert


Door Ilse Fortuin op 20 augustus 2018

hoi Martine,

Ik denk het wel, omdat je je het verlies van je moeder nog geen plekje hebt kunnen geven daar je je schuldig voelt. Je schuldig voelen is echt niet nodig! Je hebt op dat moment gedaan wat je kon, wat je op dat moment goed achte. Kan je tegen je zelf zegen dat je op dat moment gedaan hebt wat je kon? Zonder oordeel? Probeer het maar eens. Mij heeft het veel geholpen., mezelf schuldgevoelens te vergeven. Wees lief voor je zelf je bent het waard!


Door Gerda Schurink op 20 augustus 2018

Is het normaal, dat je nog steeds van slag bent na het verlies van je echtgenoot na 56 jaar samen geweest te zijn?
Is het normaal, dat je alle beslissingen nu met moeite neemt?
En dan ook nog de beslissing om een hartoperatie te laten gebeuren? Ik heb hier heel veel moeite mee en ondervind een vervelende spanning. Durf nie, ben bang zijn de twee termen waar ik nu mee zit en met niemand over kan praten. Het komt goed zegt iedereen, maar ik moet het wel ondergaan.


Door TINEKE op 20 augustus 2018

Beste Gerda, natuurlijk is het normaal dat jij van slag bent nadat je al zoveel jaren lief en leed met elkaar hebt gedeeld en nu wordt geconfronteerd met het feit dat je alles alleen moet beslissen en moet ondergaan. Ik weet dat ik mij hier totaal geen voorstelling van kan maken, ook al zie ik het na 50 jaar huwelijk om ons heen toch steeds vaker gebeuren. Het enige dat ik anderen heb horen zeggen is toch dat ze zich afvroegen wat ze gedaan zouden hebben als ze nog samen zouden zijn en durven doen wat hun hart ingeeft. Ik hoop toch ook dat je dierbaren hebt die er voor je kunnen zijn als het erop aan komt. Ik wens je sterkte en hoop inderdaad dat alles goed komt, ook al krijg je daar jouw echtgenoot niet mee terug, ik durf te geloven dat hij soms dichterbij zal zijn als je gedacht had. Soms gebeurt dat in je dromen, soms door een bepaalde gedachte. LET IT BE! Heb ik geleerd van een vriendinnetje van 16 jaar, waar ik afscheid van heb moeten nemen. Ik besef dat ik inmiddels al 30 jaar verder ben nadat ik haar had beloofd dat ik zou blijven proberen om er hoe dan ook te zijn voor mensen die het soms moeilijker hebben dan ik, want ik geloof dat alle B’tjes helpen voor de wereldwijde BETERSCHAP.


Door Albert Sonnevelt Team op 22 augustus 2018

Beste Gerda, blijf met veel compassie voor jezelf de juiste stappen zetten. Het leven vraagt om beweging. Veel sterkte, Albert Sonnevelt


Door Monica op 20 augustus 2018

Dank voor het artikel Albert. Ik zit sinds een paar maanden in een fase dat een vriend van mij ongeneeslijk ziek is. We hebben het 1 en ander meegemaakt en daar zitten dingen bij waar ik het graag met hem nog over wil hebben. Het zijn pijnlijke situaties voor mij en ik weet niet zo goed hoe en of ik het ter sprake moet brengen. Ik ben nog boos over een aantal zaken. En het vervelende is dat ik in het verleden het met hem erover heb willen hebben maar hij kapte het af. Hoe kan ik dit afronden? En doe ik er goed aan om hem hiermee te belasten? Alvast dank voor je reactie.


Door TINEKE op 20 augustus 2018

Hallo Monica, terwijl ik jouw reactie las werd ik herinnerd aan wat ik kortgeleden heb meegemaakt. Ik zal niet alle details vertellen, maar ik was op bezoek bij iemand in een revalidatie centrum, waar hij was opgenomen nadat hij een zeer ernstig ongeluk had gehad, wat hij normaal gesproken niet zou overleven. Blijkbaar heb ik nog iets goed te maken, was zijn reactie. Hij hoopte dat hij daarvoor de kans nog zou krijgen. Wat ik later heb begrepen, nadat hij toch nog totaal onverwachts was overleden,
is dat inderdaad gelukt. Ik besef ook wel dat het van twee kanten moet komen, maar als je doet wat je hart je ingeeft, ook al lukt het misschien niet en je gedaan hebt wat je ( nog) wel kon, hoef de daar verder niet over na te denken of je schuldig om te voelen. Ik wens je alles wat je nodig hebt om deze stap te zetten in het afscheidsproces.


Door Cees op 20 augustus 2018

Dag Monica, ik kan mij je dilemma indenken en toch, ongeneeslijk ziek zijn betekent je bewust worden of zijn van eindigheid. In die fase komt veel op je af wat je nog zou willen doen of zeggen. Dat beleeft je vriend beslist zo en jij ook. Achter boosheid zit 9 van de 10 keer verdriet en toen je daarover met hem wilde praten en hij dat afwees, was hij er kennelijk nog niet klaar voor. In de huidige situatie zou hij er wel eens milder over kunnen denken en ik raad je aan om je gevoel ruimte te bieden en het met hem in liefde te delen. Vanuit liefde kan nooit iets verkeerds komen. Sterkte ermee. Cees


Door Anna Groot op 20 augustus 2018

Beste Albert,
Met veel belangstelling las ik je blog over rouw en hoe belangrijk het is om dat goed te doen. Ikzelf ben een fotografe en leg al tien jaar crematies en begrafenissen vast. Daarna maak ik een fotobalbum voor de familie, waarin ze de dag van het afscheid nog eens terug kunnen zien en beleven. Van veel mensen hoor ik dat dit heel goed is voor de rouwverwerking. Het album ligt op tafel, en zorgt voor gespreksstof. Mensen besteden steeds meer aandacht en zorg aan de afscheidsdienst, de bijeenkomsten worden ook steeds persoonlijker. Hoe mooi is het om die dag nog eens terug te kunnen zien? Het geeft echt troost in de moeilijke tijd erna. Het zou mooi zijn als meer mensen zouden kiezen voor een fotograaf bij hun afscheid. De NOS besteedde er gisteren aandacht aan tijdens het journaal van 20 uur. https://nos.nl/video/2246782-rouwfotografie-neemt-vlucht.html


Door TINEKE op 20 augustus 2018

Hallo Anna, bedankt voor jouw reactie. Hoewel ik zelf best wel blij ben met mijn fotografische geheugen, zodat ik niet overal foto’s van hoef te hebben ben ik toch nog steeds wel blij met de foto’s en de videobeelden die zijn gemaakt bij het afscheid van mijn ouders en onze schoondochter, die op 33jarige leeftijd aan een hersentumor was overleden. Doordat onze dochter er i.v.m.met de geboorte van haar tweede kindje niet bij heeft kunnen zijn, was hiertoe besloten. Alles staat op DVD en ik kan het nog eens terugzien als ik dat zou willen, maar eigenlijk heb ik die opgenomen beelden niet echt nodig om de herinnering te kunnen bewaren. Bovendien besef ik ook dat iedereen ieder afscheid toch op een eigen manier beleeft. Bedankt voor de dierbare herinneringen die jouw reactie bij mij opgeroepen hebben, want er waren een paar heel bijzondere momenten bij die ik niet snel zal vergeten.


Door Albert Sonnevelt Team op 22 augustus 2018

Beste Anna, alle beetjes helpen om meer bewustzijn te krijgen op het gebied van rouw. Dank voor jouw reactie. Warme groeten, Albert Sonnevelt


Door Ad op 20 augustus 2018

20-08-2018,
Beste Albert, Cees, Gerda, Ilse, Martine en Monica,
Dank voor jullie (re)acties.
Dat helpt mij, oudere, zeer.
Succes en Groeten, Ad.


Door TINEKE op 20 augustus 2018

Beste Ad, het is altijd fijn als mensen reageren op de blogs van ALBERT. Het is vaak wat je noemt weer stof tot nadenken, waar je even bewust bij stil kunt staan, als je bereid bent om daar de tijd en de rust voor te vinden. Het is altijd heel bijzonder om te lezen wat voor reacties zijn woorden bij de mensen oproepen en die soms heel verschillend zijn. Zoals ook ieder rouwproces, verwerkinsproces verschillend zal zijn.


Door Cees op 20 augustus 2018

Het is je gegund, Ad.
Juist als oudere, ik ben ook een oude knar, leer je steeds frequenter loslaten. Ik hoop dat je tijd hebt gevonden om je naar je innerlijk te richten waar schoonheid en kracht heersen en van waaruit je het dagelijkse gedoe kunt ontstijgen. Je één voelen heet dat en het omvat alles.
Eenheid
Ik zag vandaag een prachtige boom
en ik voelde en ik zei
die boom ben ik
die boom is mij
wij zijn …….en
even vervielen alle grenzen
wat is dat mooi.
Cees HM de Bruin
13 januari 1991


Door Albert Sonnevelt Team op 22 augustus 2018

Heel erg graag gedaan Ad. Hartelijke groeten Albert


Door Clarity Sage op 20 augustus 2018

Mooi verwoord Albert. Het wordt moeilijk als je rouwt om verschillende dingen tegelijk. Ik verloor mijn zoon 7 jaar geleden maar ook mijn vertrouwde omgeving, werk en collega’s, en mijn relatie. Ik kwam er pas achter dat de lijst niet compleet is. Ik rouw ook omdat ik de ziekte van Lyme heb, die me zoveel kost. Niet te verwoorden. Maar zo goed om te beseffen dat dit verlies van levenskwaliteit ook het rouwen waard is. Dank voor je timely blog.


Door TINEKE op 20 augustus 2018

Lieve, moedige Clarity, er wordt zo vaak gezegd wat niet weet wat niet deert. Soms zou je ook liever niet willen weten wat anderen allemaal mee moeten maken, moeten verwerken en toch op de been moeten blijven, omdat er geen andere mogelijkheid is. Iedereen die zelf hoe dan ook in een rouwproces terecht is gekomen weet waar ALBERT het over heeft. Je kunt wel proberen om te ontkennen dat je ziek bent, zeker als als je er nog zo goed uit ziet dat anderen zich afvragen: waar heeft ze het eigenlijk over. Als je een kind, je partner, je werk en zelfs een deel van jouw eigenheid verliest, omdat je b.v. door ziekte bepaalde dingen niet meer kan, kan geen mens en ook geen arts of psycholoog van je verwachten dat je je er maar ‘gewoon’ overheen moet zetten. Er zijn mensen die b.v. bij een scheiding de schuld op zich nemen omdat dit minder zeer doet dan in de steek gelaten worden. Wat er ook in je leven gebeurt, je moet nooit vergeten WIE je werkelijk bent! Je bent veel meer dan dat wat je was als moeder, als partner, als collega, als buur, als vriendin. Als je voor de spiegel staat en naar jezelf blijft kijken, zul je weten dat je nooit meer alleen bent. Je zult op een dag ervaren wat een van mijn 100 jarige tantetjes mij geleerd heeft, nadat zij de foto die ik van haar had gemaakt voor haar op het tafeltje had gezet: dat is mijn allerbeste vriendin, tegen wie ik alles kan zeggen. Zij is er gewoon altijd. Zij gaat nooit weg. Natuurlijk hebben mensen anderen nodig om er SAMEN iets van te maken, om iets van elkaar te leren en om elkaar te bemoedigen. Soms lukt het dat je op het juiste moment mensen tegen komt die jou iets te vertellen hebben. Die jij misschien ook iets durft te vertellen omdat zij weten waar je het over hebt. Dat noem ik de bijzondere deelmomenten, waardoor ik weer een beetje meer moed krijg om de volgende stap te kunnen zetten.


Door Albert Sonnevelt Team op 22 augustus 2018

Beste Clarity, helemaal waar. Dit proces vraagt een voortdurende zorg voor jezelf. Er altijd weer liefdevol bijblijven. Wanneer het te lastig is om het zelf aan te pakken, dan is het toch verstandig om er professionele hulp bij te vragen. Veel sterkte, Albert


Door An Kreune op 20 augustus 2018

Albert Het klopt allemaal wat je schrijft.ik heb het allemaal meegemaakt van het overlijden van mijn man,50 jaar oud


Door TINEKE op 20 augustus 2018

Beste An, bedankt voor jouw reactie. 50 jaar is veel te jong, maar daar wordt niet om gevraagd. Je zult hoe dan ook allemaal de verschillende fases moeten doorlopen of je het wilt of niet. Mensen die niet weten wat het voor de achterblijvers betekend staan soms al gauw klaar met hun welgemeende goede raad waar je niet altijd iets mee kan. Ik wens je alles wat je nodig hebt in dit verwerkings proces, dat voor iedereen weer anders zal zijn. Maar in grote lijnen komt het rouwproces wel overeen met wat ALBERT ons heeft verteld vandaag.


Door TINEKE op 20 augustus 2018

Hallo Albert, door allerlei omstandigheden is het al weer enige tijd geleden dat ik op jouw blogs gereageerd heb. Wat niet betekent dat ik er niet over na heb gedacht, maar wat je schreef heb ik best wel even moeten verwerken omdat het ook weer veel nieuwe vragen op riep. Intussen ging het leven, ondanks de hitte waar ik niet goed tegen kan, ’gewoon’ door. Wat het rouwproces betreft: er was een dierbare vriendin na een jarenlange strijd tegen de kanker uiteindelijk overleden. Niemand heeft jou morgen beloofd, stond op de rouwkaart.Wat je noemt stof tot nadenken. Niet iedereen krijgt de gelegenheid om zich stap voor stap op het naderend einde voor te bereiden, hoewel we toch allemaal beseffen dat voor ons ook ooit de dag zal komen. Wat mijn eigen rouwproces betreft, door allerlei omstandigheden was ik wat ze noemen MEZELF verloren, kwijt. Ik had even geen idee meer hoe ik het een en ander, ook niet de simpelste dingen voor elkaar moest krijgen. Ik probeerde om het te ontkennen, omdat mijn omgeving ook niet snapte wat er aan de hand was.Ik probeerde alles zo ongemerkt mogelijk te verwerken in de hoop dat het allemaal wel mee zou vallen en vanzelf over zou gaan. Zoals de artsen ruim 50 jaar geleden al gezegd hadden: kijk het nog maar eens aan, probeer er maar wat van te maken en mee te leven. Je probeert steeds weer opnieuw de draad op te pakken, letterlijk en figuurlijk, de moed erin te houden en te blijven geloven dat het niet het definitieve einde is van alles wat de afgelopen jaren van betekenis was.Ik las over het verdriet, dat je de kans moet geven, omdat dit beter is dan de boosheid om de frustratie, het onterechte(?) schuldgevoel en de schaamte, omdat je niet sterk genoeg was om de situatie onder controle te krijgen.Je voelt je bovendien schuldig omdat anderen de meest simpele taken op hun eigen wijze van jou over moeten nemen en je er niet mee kan bemoeien omdat je het zelf niet (meer) kan. Je begint hoe dan ook met jezelf te onderhandelen, iets op een andere manier proberen, samenwerken, doen wat je nog wel kan en de rest aan de anderen overlaten. Mensen die je dierbaar zijn proberen uit te leggen dat het niet aan hen, maar aan jou ligt dat je niet (meer) aan hun verwachtingen kan voldoen. Kijken of er iets is wat je wel kan doen, op je eigen wijze en wat hoe dan ook voldoening geeft als het gelukt is. Uitgebloeide bloemetjes plukken in de tuin en afgevallen blaadjes opvegen en intussen beseffen dat er veeeeeel meer goeds dan niet goeds te zien is in de tuin. Je hoort de vroege vogels fluiten en de bijtjes zoemen. Soms komen er tranen terwijl je bezig bent, omdat je beseft dat het een en ander definitief voorbij is, verandert. De prachtige roos die ik van mijn overleden vriendin heb geërfd staat nog steeds volop re bloeien en te geuren, zodat ik nog steeds een beetje extra aan haar denk. Voelen wat gevoeld moet worden: onmacht, teleurstelling, acceptatie, relativeren……aanvaarden. HET IS ZOALS HET IS. Het gaat er niet om WAT, WIE er niet meer is. Wat je hierdoor helaas niet meer, of misschien wel nooit meer kan.Het gaat om wat je nog wel hebt: ELKAAR! Wat je nog wel kan, misschien niet meer SAMEN. Makkelijker gezegd dan gedaan? De moeite van het proberen waard? Steeds weer opnieuw? Ik dank Renate Dorrestein voor haar ‘erfenis’: BEN IK NOG WEL WIE IK BEN, ALS IK NIET MEER KAN WAT IK KON? Ik kijk tegenwoordig wat vaker in de spiegel en probeer er iets aan te doen als de TIEN die ik in de spiegel zie mij niet bevalt, want ik geloof dat niet alle stukjes van MEZELF zijn verdwenen. Ik ben blij en dankbaar met de stukjes die nog over zijn gebleven, want ik hoop daarmee toch nog iets voor anderen te kunnen betekenen.


Door Albert Sonnevelt Team op 22 augustus 2018

Beste Tineke, dank voor jouw uitgebreide persoonlijke verhaal als waardevolle aanvulling op mijn blog. Jouw inzichten getuigen van veel levenswijsheid. Blijf ze delen met de wereld! Hartelijke groet Albert


Door Cees op 20 augustus 2018

Dag Tien, mag ik je complimenteren met je mooie verhaal? Je hebt het moeilijk en dat is helemaal niet vreemd als je bedenkt hoeveel interesses en goede gevoelens je had voor je buitenwereld. Maar nu, Tineke, heb ik zomaar het idee dat JIJ (met hoofdletters) aan de beurt bent om te krijgen wat je anders aan anderen zou willen geven. Een luisterend oor voor jezelf, vanuit jezelf. Warmte voor jezelf waar je nu misschien kilte voelt. Mildheid voor niet meer kunnen wat je eerst nog wel kon. En gemeend begrip voor wat je niet meer kan. Kortom, liefde voor jezelf. Als je dan ontwaakt en jezelf weer helemaal kunt lief hebben, zonder mitsen en maren, dan ben je zo rijk dat je onbeperkt met anderen kunt delen en voor anderen veel kunt betekenen. Niet volgens boekjes en aangeleerde vormen, maar vanuit een warm en gelouterd hart. Jouw hart. Mens ik houd van je, jij ook?
Groet, Cees


Door TINEKE op 22 augustus 2018

Duizend maal dank Cees, voor jouw liefdevolle en bemoedigende de woorden. Jaren lang heb ik gezegd: ik hoef geen 10 te halen, ik ben al TIEN! Ik hoef geen perfectionist te zijn, om de dingen zo goed mogelijk te willen omdat ik ik nu eenmaal geen half werk kan en wil leveren. Doe maar gewoon wat je hart je ingeeft, dat is goed genoeg, hebben vreemde dierbaar geworden mensen tegen mij gezegd, nu ik eindelijk na 72 jaar mijn gevoelens met anderen durf te delen en voel dat ik daardoor SAMEN BETER word. Ik schrijf zoals mijn hart klopt, lees ik bij ons in de stad regelmatig op een van de vuilniswagens. Ik han alleen maar hopen dat het waar is en ben dankbaar dat ik met dit stukje TIEN nog iets voor anderen kan betekenen wat hoop ik de moeite waard is en gelukkig niet al te veel inspanning kost, liggend op mijn rug met mijn ene vinger op het toetsenbord van de iPad die ik van mijn dierbaren heb gekregen en waardoor ik weer een nieuwe mogelijkheid heb gekregen om mij met de buitenwereld te verbinden.


Door Monica op 20 augustus 2018

Cees en Tineke, dank jullie wel voor jullie liefdevolle reactie. Het doet me goed om dit gedeeld te hebben merk ik. Het wordt allemaal wat helderder. Cees, er zit idd verdriet achter de boosheid. Ik heb mijn gevoelens op papier gezet om het van me af te schrijven. Een niet gestuurde brief aan die vriend. Ik ga in liefde de volgende stap zetten.


Door Cees op 21 augustus 2018

Keep going, Monica. Liefde is als een boven liggende warme deken boven binnen- en buitenwereld, waaruit alleen maar moois kan komen. Jou en je vriend wens ik veel duidelijkheid en kracht. Cees


Door Albert Sonnevelt Team op 22 augustus 2018

Heel veel sterkte gewenst Monica, warme groeten Albert


Door Anne op 25 augustus 2018

Rouw en verlies, het blijft me boeien en ik heb me jaren afgevraagd waardoor. Immers, in de eerste klas van de middelbare school maakte ik een werkstuk over kinderen die jong sterven. Ik had niet iets dergelijks meegemaakt, maar het boeide me enorm.
Inmiddels zijn we de nodige jaren verder en voelt het alsof rouwen, pijn, verlies als een rode draad door mijn leven lopen. Echter, niet om dat wat ik verloren ben, maar om dat wat er nooit heeft mogen zijn. Ik vind hierover weinig literatuur en heb het plan hier ‘ooit’ nog eens wat mee te doen.
Het missen van: een warme, veilige opvoeding; vaste vriendinnengroep vroeger; hoogsensitief zijn en me anders voelen – er niet bij horen – ; een partner; samen een huis kopen, gezin stichten; kinderen; vaste baan; etc….
Ik heb het allemaal niet mogen meemaken tot op heden. Momenteel zit ik midden in dat rouwproces, maar gek genoeg heb ik het gevoel dat niemand dat zo ziet. Immers, ik ben toch niks verloren??


Door Albert Sonnevelt Team op 27 augustus 2018

Beste Anne, ik vind het bijzonder hoopvol dat je al zo’n hoge mate van zelfreflectie hebt.
Wanneer je al zo goed in staat bent om jouw eigen signalen te herkennen, heb je ook
de gelegenheid om het patroon te doorbreken. Wanneer dit nog te spannend voor je is, adviseer ik je om een gespecialiseerde coach te vragen om je hierbij te helpen. Ik wens je een gelukkig en liefdevol leven, Albert Sonnevelt.


Door Anne op 29 augustus 2018

Albert, dank voor de warme wens waarvan ik hoop dat die ooit uit mag komen.


Door Sanne op 17 september 2018

Heel erg bedankt voor deze inspirerende blog!


Door Albert Sonnevelt op 19 september 2018

Hey Sanne, het thema rouw is iets wat ons allemaal vroeg of laat aangaat. Fijn dat je mijn artikel weet te waarderen. Hartelijke groeten, Albert

Plaats een reactie


*